Z SANOKA DO MRZYGŁODU

Malownicza droga prowadzi wzdłuż Sanu. W odległości 2 km od miasta, na krawędzi doliny, rozciągają się zabudowania wsi Trepcza, jednej z najstarszych na ziemi sanockiej. Na terenie Trepczy znaleziono w 1965 roku złotą monetę celtycką z III w.pne. Na awersie przedstawiona jest głowa Pallas Ateny, na rewersie – postać Nike oraz napis: AAEXANAPOY. Moneta ta znajduje się w zbiorach Muzeum Historycznego w Sanoku. Za wsią, na zalesionym wzgórzu nad Sanoczkiem znajduje się wczesnośredniowieczne grodzisko. Zachowały się wały ziemne i fosy. W czasie wykopalisk odkryto liczne fragmenty ceramiki, żelazny nóż, ślady osadnictwa. Na sąsiednim wzniesieniu zwanym Grodna lub Horodna – kolejne grodzisko o średnicy ponad 400 metrów, z podwójną linią dość dobrze zachowanych wałów. Na podstawie materiału archeologicznego oba grodziska datować można na okres XI- XIII wieku. Naprzeciwko, po drugiej stronie Sanu, widoczne są odsłonięte skały. Jest to przełom Sanu przez Góry Słonne. Na krawędzi skał, w miejscowości Międzybórz, murowana cerkiew z XIX wieku, pełniąca obecnie funkcję kościoła rzymskokatolickiego.

Nieco dalej dolina rzeki poszerza się, a droga biegnie jej skrajem i wspina się na strome wzniesienie w pobliżu wsi Dębna. Ze szczytu rozpościera się piękna panorama Gór Słonnych pokrytych lasem. Dojeżdżamy do Mrzygłodu. Po drugiej stronie rzeki Tyrawa Solna. Dojście do wsi przez most wiszący. Na szczycie wzgórza zwanego Czarcia lub Diabla Góra, położonego nad strumieniem Tyrawskim resztki grodziska wczesnośredniowiecznego z X-XIII wieku. Nad rzeką ośrodek wypoczynkowy z domkami campingowymi.

Mrzygłód założony został w XIV wieku. Początkowo wieś nazywała się Tyrawa Królewska, w jej okolicy istniały żupy solne. Dzięki nim miejscowość ta szybko się rozwijała i bogaciła i w 1431 roku Władysław Jagiełło nadał jej prawa miejskie. Miasteczko otrzymało także z rąk króla szereg przywilejów, m.in. prawo pobierania myta, organizowania dorocznych jarmarków. Wiek XVI był bardzo pomyślnym okresem w dziejach Tyrawy Królewskiej. Źródła historyczne wymieniają ją jako jedno z dwóch miast na ziemi sanockiej. W tym okresie następuje rozkwit rzemiosła, zwłaszcza garncarstwa, kowalstwa, stolarstwa. Już jednak w XVII wieku następuje załamanie gospodarcze – miasteczko zostało zniszczone w czasie najazdu Tatarów w 1624 roku, ucierpiało też podczas potopu szwedzkiego.

Wówczas to nastąpiła zmiana nazwy na Mrzygłód. Część historyków uważa, iż należy ją zawdzięczać ówczesnym właścicielom miasta – Pileckim. Posiadali oni znaczne dobra na Śląsku, a wśród nich miasteczko Mrzygłód w okolicach Będzina. Być może przenieśli tę nazwę na ziemię sanocką. Wersja bardziej popularna, do dziś powtarzana w Mrzygłodzie. jest nieco bardziej tragiczna. Otóż w XVI wieku miasto nawiedziła powódź, wezbrane wody Sanu zalały zabudowania, zniszczyły zbiory. W konsekwencji nastał głód, którego ofiarą padło wielu mieszkańców. Od „mrzenia głodem” pochodzie ma nowa nazwa tej miejscowości.

Tak czy inaczej miasteczko podupadło, choć przez pewien czas znajdowała się tu siedziba starostwa niegrodowego, działała fabryka fajansów. W okresie zaborów ponownie rozwinęło się rzemiosło, odbudowano wiele zniszczonych domów, postawiono nowe. Konkurencja bliskiego Sanoka uniemożliwiała jednak intensywniejszy rozwój gospodarczy – Mrzygłód wegetował w cieniu wielkiego sąsiada. Przez następne lata niewiele się zmieniło, Mrzygłód utrzymał prawa miejskie aż do 1945 roku, od tego jednak czasu jest wsią, choć wsią raczej niezwykłą. Otóż zachowany został stary układ urbanistyczny, domy wznosi się tradycyjnie wokół czworokątnego rynku i wąskich, ciasnych uliczek. Niezwykłość koncepcji architektonicznej polega na zminiaturyzowaniu elementów, charakterystycznych dla dużych miast, a także na bliźniaczo podobnych do siebie domach, szczytami ustawionych do rynku, jednakowych detalach ludowej ciesiołki. Rynek i otaczające go zabudowania są w całości objęte ochroną, lecz czas nieubłaganie znaczy swoje ślady, tu i ówdzie w zwartej pierzei pojawia się szczerba, stare domy znajdują się w coraz gorszym stanie technicznym. Kto wie czy jedynym dla nich ratunkiem nie będzie w przyszłości przeniesienie do skansenu. Mozę się poszczycić Mrzygłód kilkoma ciekawymi zabytkami.

Najcenniejszym jest niewątpliwie kościół parafialny, według miejscowej tradycji ufundowany przez Władysława Jagiełłę po grunwaldzkim zwycięstwie. Zniszczony przez Tatarów był wielokrotnie przebudowywany, odnawiany. Budowla utraciła co prawda większość cech stylowych, zachowały się jednak fragmenty gotyckich murów zakrystii, kilka detali wyposażenia z XVIII wieku, a wśród nich drewniana, późnobarokowa chrzcielnica. Przy kościele stoi murowana dzwonnica, zbudowana w 1836 roku. Na rynku znajduje się pomnik Władysława Jagiełły, ufundowany przez mieszkańców, wdzięcznych za dobrodziejstwa doznane od króla. W czasie okupacji hitlerowskiej pomnik został zburzony, jednakże mrzygłodzianie odbudowali go.

Jeszcze w latach sześćdziesiątych żywe były w Mrzygłodzie tradycje garncarstwa, a do 1939 roku istniał Cech Wielki, skupiający rzemieślników i dbający o przestrzeganie starych zwyczajów. Przed zebraniem członków cechu od domu do domu przesyłany był znak cechowy, czyli „cycha”. Duży autorytet miał sąd cechowy, rozpatrujący spory i zatargi. Kiedy umarł któryś z rzemieślników, bracia cechowi mieli obowiązek uczestniczenia w pogrzebie, oni też nieśli trumnę. Garncarzy już niestety w Mrzygłodzie nie ma, zanikły dawne zwyczaje. Wieś ma dziś charakter typowo rolniczy, natomiast latem chętnie przyjmuje turystów, oferując im wspaniałe czyste powietrze, lasy pełne grzybów i malin, nadającą się do uprawniania sportów wodnych i plażowania rzekę.

Droga z Mrzygłodu wiedzie do odległej o 2 km Hłomczy wsi wzmiankowanej w dokumentach już w 1429 roku. Była wówczas osadą na prawie ruskim, a w drugiej połowie XV wieku nadano jej prawo niemieckie. W centrum wsi, na pagórku, w otoczeniu starych dębów stoi drewniana cerkiew, zbudowana w 1859 roku. Przy niej dzwonnica z tego samego okresu. W zabudowie Hłomczy dostrzec jeszcze można kilka starych, dziewiętnastowiecznych chałup tzw. sanockich, częściowo jednak przebudowanych. 4 km od Hłomczy, na prawym brzegu Sanu leży wieś Dobra Szlachecka, założona w XV wieku przez Władysława Jagiełłę. Na wzniesieniu widoczna z daleka cerkiew drewniana, wzniesiona w 1879 roku, otoczona kamiennym murem. W jej wnętrzu na uwagę zasługuje chrzcielnica kamienna, kielichowa z końca XVIII wieku. W pobliżu cerkwi znajduje się drewniana dzwonnica, niegdyś pełniąca funkcję cerkwi. Zbudowano ją w XVII lub XVIII wieku na starszych fragmentach konstrukcji. Trzon przyziemia zbudowany z kamienia z bramą na przestrzał. Nad bramą kondygnacja górna, drewniana, konstrukcji zrębowej. W niej dzwon z XVII wieku. Dzwonnica kryta jest dachem namiotowym, gontowym. Na pięterku znajdowała się kaplica, część jej wyposażenia przeniesiono do Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Cały obiekt znajduje się pod opieką konserwatorską tej placówki.

Również na prawym brzegu Sanu, w odległości 5 km od Dobrej, leży wieś Ulucz. Na wzniesieniu Dębnik stoi drewniana cerkiew, zbudowana w 1510 roku. Jest to jeden z najcenniejszych obiektów drewnianej architektury sakralnej na Podkarpaciu. Cerkiew wchodziła przypuszczalnie w skład zabudowań klasztoru Bazylianów. Zachowały się po nim tylko resztki murów obronnych. Wewnątrz obiektu na ścianie północnej widoczne są fragmenty polichromii. Zachował się też siedemnastowieczny ikonostas W czasie wojny Ulucz został zniszczony przez bandy UPA, dewastacji uległa także cerkiew, W1962 roku zakończono jej remont – obecnie jest ona obiektem filialnym Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku.

Podobne wpisy